เมื่อ AI ออกแบบยา ใครควรได้เครดิตในสิทธิบัตร

บทความนี้ตั้งคำถามสำคัญว่า หากปัญญาประดิษฐ์เป็นตัวช่วยหลักในการคิดค้นสารตั้งต้นของยา เครดิตทางกฎหมายควรเป็นของใคร โดยยกกรณีของ Insilico Medicine ที่เคยประชาสัมพันธ์ว่าสารประกอบสำหรับยารักษาพังผืดในปอดถูก “ค้นพบโดย” แพลตฟอร์ม generative AI ของบริษัท แต่เมื่อถึงขั้นยื่นจดสิทธิบัตรกลับระบุชื่อมนุษย์ 5 คนเป็นผู้ประดิษฐ์ ไม่ได้กล่าวถึง AI เลย

ประเด็นนี้สะท้อนช่องว่างระหว่างการตลาด เทคโนโลยี และกฎหมายทรัพย์สินทางปัญญา เพราะในสหรัฐฯ ศาลวางหลักชัดเจนแล้วว่า “ผู้ประดิษฐ์” ต้องเป็นมนุษย์เท่านั้น คดีทดสอบชื่อ DABUS ซึ่งมีการพยายามจดสิทธิบัตรโดยระบุให้ AI เป็นผู้ประดิษฐ์ ถูกศาลอุทธรณ์วอชิงตัน ดี.ซี. ตีตกในปี 2022 โดยให้เหตุผลว่ากฎหมายใช้คำว่า individual ซึ่งหมายถึงคน ไม่ใช่เครื่องจักร

ผู้เชี่ยวชาญด้านสิทธิบัตรที่อ้างในบทความชี้ว่า แม้ AI จะมีบทบาทสำคัญมากขึ้นจนสามารถเสนอแนวคิดเชิงโมเลกุลที่มนุษย์อาจไม่คิดเองได้ แต่กฎหมายปัจจุบันยังต้องอาศัยมนุษย์อย่างน้อยหนึ่งคนเพื่อให้เกิดสิทธิในสิทธิบัตร แนวทางนี้ทำให้เกิดคำถามใหม่ว่า ในกระบวนการที่ AI ทำงานแทบทั้งหมดแล้ว มนุษย์ต้องมีส่วนร่วมมากแค่ไหนจึงจะนับเป็น “ผู้ประดิษฐ์ร่วม” ได้

อีกด้านหนึ่ง ผู้สนับสนุนการใช้ AI ในงานวิจัยกังวลว่าหากกฎหมายไม่รองรับผลงานที่ AI มีส่วนสร้างมากเกินไป จะกระทบแรงจูงใจในการพัฒนายาและนวัตกรรมใหม่ ๆ เพราะสิทธิบัตรคือเครื่องมือสำคัญในการคุ้มครองการลงทุนจำนวนมหาศาลในอุตสาหกรรมชีวเวชภัณฑ์ ขณะเดียวกัน แนวโน้มในสหรัฐฯ ยังไม่ชัดเจน โดยสำนักงานสิทธิบัตรมีท่าทีเปลี่ยนไปตามนโยบายรัฐบาล และล่าสุดมอง AI เป็นเพียง “เครื่องมือ” คล้ายเครื่องคิดเลข จึงไม่จำเป็นต้องระบุไว้เสมอ

บทความยังชี้ว่า บริษัทอย่าง Insilico และผู้เล่นรายอื่นยังคงต้องรักษามนุษย์ไว้ในกระบวนการทำงาน ไม่ว่าจะเป็นนักเคมีที่สังเคราะห์สาร ทดลองกับสัตว์ หรือผู้บริหารที่อนุมัติงบประมาณ เพื่อให้มีชื่อมนุษย์ที่อ้างเป็นผู้ประดิษฐ์ได้อย่างถูกต้องตามกฎหมาย สถานการณ์นี้ทำให้อนาคตของสิทธิบัตรในยุค AI กลายเป็นคำถามเปิดว่า หากวันหนึ่ง AI สามารถออกแบบหรือค้นพบยาที่ใช้งานได้จริงแทบทั้งหมดเอง คนที่เพียงกดปุ่มหรือสั่งงานจะถือว่าคิดค้นสิ่งนั้นหรือไม่